ในห้วงเวลาที่เทคโนโลยีการแพทย์ก้าวหน้าไปอย่างรวดเร็ว การรักษาโรคที่เคยเป็นเพียงบทเศร้าของภาพยนตร์ก็กลายเป็นความเป็นไปได้ในโลกแห่งความจริง “การปลูกถ่ายไขกระดูก” ซึ่งเคยถูกตีความในความเชื่อดั้งเดิมว่าเป็นโรคของ “นางเอก” ที่ต้องจบลงด้วยโศกนาฏกรรม ได้กลายเป็นทางรอดให้กับผู้ป่วยจำนวนมาก แต่กระบวนการรักษานี้มิใช่แค่เรื่องของวิทยาศาสตร์ หากแต่ยังเกี่ยวพันกับโครงสร้างทางสังคม ความเชื่อ ความกลัว และความเหลื่อมล้ำในสิทธิการเข้าถึงบริการสุขภาพ นี่จึงเป็นพื้นที่ที่ “นักสังคมสงเคราะห์ทางการแพทย์” ต้องเข้าไปดำเนินงานอย่างลุ่มลึก และเป็นมากกว่าบุคลากรสนับสนุน แต่คือผู้นำการเปลี่ยนแปลงเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยอย่างแท้จริง
การทำงานของนักสังคมสงเคราะห์เฉพาะทางในการปลูกถ่ายไขกระดูกเริ่มต้นจากความเข้าใจที่ลึกซึ้งต่อบริบทของผู้ป่วย ทั้งทางการแพทย์ จิตใจ สังคม และเศรษฐกิจ จุดเริ่มต้นในช่วงปลายทศวรรษ 2540 ที่ความรู้ทางการแพทย์เกี่ยวกับโรคมะเร็งเม็ดเลือดยังไม่แพร่หลายมากนัก คนไข้มักตื่นตระหนกเมื่อรู้ว่าตนป่วยด้วยโรคที่ถูกมองว่า “ไร้ทางรอด” นักสังคมสงเคราะห์จึงต้องทำหน้าที่เป็นผู้แปลภาษาทางการแพทย์ให้เป็นภาษาที่ผู้ป่วยเข้าใจได้ ขณะเดียวกันก็ต้องต่อสู้กับความเชื่อที่หยั่งรากลึกในวัฒนธรรม ผ่านกระบวนการกลุ่มและการพูดคุยอย่างมีเป้าหมาย จนนำไปสู่การจัดตั้งชมรมผู้ปลูกถ่ายไขกระดูก เพื่อให้ผู้ป่วยเก่าช่วยเป็นกระจกสะท้อนความหวังให้ผู้ป่วยใหม่
แต่บทบาทของนักสังคมสงเคราะห์ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการปลอบประโลมหรือฟังปัญหา หากแต่เป็นผู้ดำเนินการประเมินสภาพชีวิตของผู้ป่วยในมิติต่าง ๆ ผ่านเครื่องมือที่เรียกว่า “Med-Facts-CNN” ซึ่งครอบคลุมประเด็นตั้งแต่ความเข้าใจทางการแพทย์ (Medical), สุขภาพจิต (Emotional), ความพร้อมของผู้บริจาค (Donor), สถานะการเงิน (Financial), ที่พักอาศัย (Accommodation), ผู้ดูแล (Caregiver), การเดินทาง (Transport), วินัยในการดูแลสุขภาพ (Compliance), เครือข่ายสังคม (Network) และความต้องการเฉพาะ (Needs) ทั้งหมดนี้ล้วนเป็นฐานข้อมูลสำคัญในการวางแผนดูแลร่วมกับทีมสหวิชาชีพ ไม่ว่าจะเป็นแพทย์ พยาบาล หรือเจ้าหน้าที่สิทธิบัตร
ในผู้ป่วยเด็ก ความท้าทายยิ่งซับซ้อนขึ้น เด็กไม่สามารถให้ข้อมูลหรือรับผิดชอบตนเองได้ การดูแลจึงต้องพุ่งเป้าไปที่ครอบครัว นักสังคมสงเคราะห์ต้องประเมินทั้งศักยภาพของผู้ดูแล ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ ความต่อเนื่องทางการศึกษา และความสัมพันธ์ในครอบครัวที่อาจสั่นคลอนเมื่อการดูแลรักษากลายเป็นภาระระยะยาว การเจ็บป่วยของเด็กหนึ่งคนอาจสร้างคลื่นกระทบต่อความมั่นคงของครอบครัวทั้งระบบ
สำหรับผู้ใหญ่ แม้จะมีความสามารถในการดูแลตนเองสูงกว่า แต่ความเชื่อมั่นในตนเองบางครั้งกลับกลายเป็นอุปสรรคในการเปิดใจรับฟัง การทำงานกับผู้ใหญ่จึงต้องอาศัยทักษะในการสื่อสารอย่างเข้าใจ เข้าถึง และไม่ตัดสิน การยอมรับบทบาทของนักสังคมสงเคราะห์ในสายตาผู้ป่วยต้องถูกสร้างผ่านความไว้วางใจ มิใช่คำสั่งจากระบบ
หนึ่งในกลไกสำคัญที่นักสังคมสงเคราะห์พัฒนาขึ้นคือ “กลุ่มแสงเทียน” ซึ่งเป็นกิจกรรมกลุ่มแบบ peer support สำหรับผู้ป่วยปลูกถ่ายไขกระดูกในระยะพักฟื้น กิจกรรมนี้ช่วยสร้างพื้นที่ปลอดภัยทางจิตใจ แลกเปลี่ยนประสบการณ์ และสร้างการตระหนักรู้ในเรื่องการดูแลตนเองหลังการปลูกถ่าย ซึ่งเป็นช่วงที่ผู้ป่วยมีภูมิคุ้มกันต่ำและมีความเสี่ยงสูง การที่ผู้ป่วยได้รับข้อมูลจากผู้มีประสบการณ์จริงจึงช่วยให้เข้าใจลึกซึ้งและสามารถปฏิบัติตัวได้ดีขึ้นกว่าการรับฟังจากบุคลากรทางการแพทย์เพียงฝ่ายเดียว
การทำงานของนักสังคมสงเคราะห์ทางการแพทย์ในระบบการปลูกถ่ายไขกระดูก คือหลักฐานที่แสดงให้เห็นว่า “สุขภาพ” ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การรักษาทางกายภาพ หากแต่เป็นการขับเคลื่อนทั้งระบบที่เกี่ยวข้องกับศักดิ์ศรีและสิทธิของมนุษย์ ความเข้าใจแบบองค์รวม (holistic care) ที่เชื่อมโยงร่างกาย จิตใจ ความสัมพันธ์ ครอบครัว และโครงสร้างนโยบายสาธารณสุข คือสิ่งที่ทำให้ผู้ป่วยไม่เพียง “รอดชีวิต” แต่ยัง “กลับมาใช้ชีวิต” ได้อย่างสมศักดิ์ศรี
ในท้ายที่สุด งานของนักสังคมสงเคราะห์จึงไม่ใช่เพียงการ “ช่วยเหลือ” แต่คือการเป็นผู้นำกระบวนการเปลี่ยนแปลงในเงื่อนไขที่สังคมยังไม่เท่าเทียม พวกเขาไม่ได้ยืนอยู่ข้างเตียงผู้ป่วยเพียงเพื่อปลอบโยน แต่ยืนอยู่ตรงนั้นเพื่อเปิดทางให้ผู้ป่วยเดินต่อบนเส้นทางชีวิตที่มีความหวังและศักดิ์ศรี
สังเคราะห์และเรียบเรียงจาก: